دیپلماسی فرهنگی در جهان معاصر، فراتر از ابزاری برای تعاملات سیاسی، کلیدواژه‌ای برای همگرایی ملل و بستری برای توسعه پایدار است. در این میان، استان خوزستان با حدود ۶۴ هزار کیلومتر مربع وسعت (نزدیک به چهار درصد از مساحت کل کشور)، پیشینه‌ای کهن و جایگاهی ممتاز در جغرافیای سیاسی و فرهنگی ایران دارد. ساختار اقتصادی، تاریخی و اجتماعی خوزستان به گونه‌ای شکل گرفته که از دیرباز، چه در دوره پیش از انقلاب اسلامی و چه پس از آن، همواره نقشی فعال و اثرگذار در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور ایفا کرده است.
تولید بخش درخور توجهی از ثروت ملی ایران از طریق منابع عظیم نفت و گاز از برجسته‌ترین ظرفیت‌های راهبردی این استان به شمار می‌رود. با این حال، تمرکز تاریخی بر ظرفیت‌های صنعتی و اقتصادی موجب شده است که دیگر ابعاد مهم خوزستان، به‌ویژه توانایی‌های فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی آن، کمتر مورد توجه و بهره‌برداری شایسته قرار گیرد؛ در حالی که خوزستان به‌دلیل پیشینه تمدنی، تنوع فرهنگی و موقعیت ژئوپلیتیکی خود، فراتر از یک استان مرزی، نقشی کلیدی در هندسه نوین تعاملات منطقه‌ای و بین‌المللی ایفا می‌کند.
تعامل هدفمند با کشورهای همسایه همواره از اصول و راهبردهای اساسی جمهوری اسلامی ایران بوده است. این رویکرد در منطقه غرب آسیا از اهمیت مضاعفی برخوردار است؛ منطقه‌ای که قدرت‌های متخاصم و استعمارگر همواره سود خود را در تفرقه، اختلاف و جدایی انداختن بین کشورهای آن تعریف کرده‌اند. در چنین شرایطی، گسترش روابط همگرایانه و وحدت‌آفرین میان کشورهای منطقه، به ویژه میان ایران و عراق، در اولویت نقشه راه بین‌المللی جمهوری اسلامی قرار دارد.
این خط و مسیر بلند در ابتدا با گام‌های استراتژیک بنیانگذار حکیم انقلاب، حضرت امام خمینی (ره) آغاز شد که فرمودند:
«اگر ایران و عراق به هم پیوند یابند و اتصال پیدا کنند، سایر این کشورهای کوچکی که در منطقه هست، آن‌ها به این‌ها می‌پیوندند و آمریکا از این منطقه زرخیز… محروم خواهد شد.(صحیفه نور، جلد ۱۶، ص ۳۵۲)
و در ادامه، در پرتو رهنمودهای ارزشمند امام شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای مدظله‌العالی، این پیوند مورد تأکید مستمر قرار گرفته است:در پرتو پیوندهای عمیق دینی و فرهنگی، روابط دو ملت و دو کشور ایران و عراق روزبه‌روز محکم‌تر خواهد شد. (۰۴/۰۲/۱۳۹۰)
در چارچوب همین نگاه کلان، خوزستان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و همجواری زمینی و دریایی با عراق مزیت راهبردی بی‌بدیلی دارد. عراق در کنار جایگاه ژئوپلیتیکی خود حامل میراث تمدنی «بین‌النهرین» است؛ سرزمینی که در پیوند با دجله و فرات خاستگاه شکل‌گیری نخستین شهرها و دولت‌شهرهای تاریخ بشر و کانون تمدن‌های بزرگ باستانی بوده است. سومر، اکد، بابل و آشور نام‌هایی هستند که نه تنها در تاریخ منطقه بلکه در حافظه تمدنی جهان ثبت شده‌اند و یادآور آغاز نوشتار، قانون‌گذاری، شهرسازی و هنرهای آیینی در جهان کهن‌اند.
چغازنبیل، معبود زیگورات، سازه های آبی شوشتر و کاخ آپادانا تنها گوشه هایی از تمدن عظیم و میراث غنی فرهنگ ایران هستند که در خوزستان جای گرفته اند و ظرفیت بزرگی برای دیپلماسی میراث محور به شمار می روند.
این ظرفیت تمدنی امروز در قالب محوطه‌ها و آثار باستانی شاخص عراق نیز قابل مشاهده است؛ از جمله بابل به‌عنوان یکی از نمادهای بزرگ تاریخ باستان، نینوا و میراث آشوری و همچنین محوطه‌ها و شهرهای تاریخی جنوب عراق که بخشی از شناسنامه فرهنگی بین‌النهرین را تشکیل می‌دهند. افزون بر این، موزه‌ها و مراکز نگهداری میراث فرهنگی عراق به‌ویژه در بغداد و دیگر شهرهای مهم، به‌عنوان گنجینه‌های حافظه تاریخی این سرزمین، نقش مهمی در بازنمایی هویت تمدنی عراق و معرفی آن به جهان ایفا می‌کنند. توجه به ظرفیت موزه‌ای و باستان‌شناسی عراق، زمینه‌ای ارزشمند برای همکاری‌های علمی، آموزشی و نمایشگاهی میان دو کشور فراهم می‌آورد؛ همکاری‌هایی که می‌تواند در قالب تبادل متخصص، همایش‌های مشترک، کارگاه‌های حفاظت و مرمت و نیز برنامه‌های پژوهشی تعریف شود.
در کنار این پیشینه تمدنی، عراق در دوران معاصر نیز به دلیل حضور مراکز مهم مذهبی جهان تشیع همچون نجف، کربلا، کاظمین و سامرا و نیز وجود مساجد تاریخی کوفه و سهله، به یکی از کانون‌های اثرگذار فرهنگی و مذهبی جهان اسلام تبدیل شده است. حوزه علمیه نجف نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز علمی جهان شیعه، نقش مؤثری در شکل‌گیری جریان‌های فکری و اجتماعی معاصر داشته است.
اشتراکات گسترده ایران و عراق ـ از اشتراکات مذهبی و فرهنگی گرفته تا پیوندهای اجتماعی، منابع انرژی، و مرزهای آبی و خاکی ـ بستری کم‌نظیر برای توسعه روابط فراهم کرده است. در این میان، استان خوزستان از نظر جغرافیایی با دو استان مهم عراق یعنی میسان و بصره مرز مشترک دارد. بررسی ظرفیت‌های این مناطق، به‌ویژه استان بصره، نشان می‌دهد زمینه‌های متعددی برای توسعه تعاملات فرهنگی، اجتماعی، گردشگری و اقتصادی میان دو سوی مرز وجود دارد؛ از جمله حضور قبایل و اقوام مشترک، ظرفیت‌های علمی همچون دانشگاه بصره و همچنین نقش تاریخی مردم این منطقه در تحولات سیاسی و اجتماعی عراق.
استراتژی ما در اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان گذار از نگاه سنتی به مرز و حرکت به سمت «دیپلماسی میراث‌محور» است. ما کشورهای همسایه را نه فقط به عنوان شرکای اقتصادی بلکه به‌عنوان هم‌افزایان تمدنی می‌بینیم.
محمد جوروند ـ مدیرکل میراث‌فرهنگی خوزستان
شما چه نظری دارید؟